Ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία του Γένους
Πλήθος πιστών από Ελλάδα και Αλβανία στις ακολουθίες
Του ΜΙΧΑΗΛ Γ. ΤΡΙΤΟΥ, καθηγητή Α.Π.Θ.
Ό,τι αισθάνεται ο ορθόδοξος ρωμιός όταν ατενίζει το κατʼ εξοχήν μνημείο του Γένους, την Αγιά Σοφιά, το ίδιο νοιώθει επισκεπτόμενος το προσφάτως ανακαινισθέν καθολικό της Ιεράς Μονής του Μεγάλου Διδάχου και Φωτιστού του δούλου Γένους Πατρο-Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι της μεγάλης Μουζακιάς στην Αλβανία.
Ο αγιασμένος και πανορθόδοξα καταξιωμένος αυτός χώρος, φυλάσσει τον τάφο και μέχρι πρότινος τα λείψανα του αγίου Κοσμά, ο οποίος υπήρξε το μεγαλύτερο κεφάλαιο της φυλής μας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, η επιφανέστερη λαοπαιδευτική και νεοπατερική μορφή της νεοελληνικής εθνότητας, ο επιβλητικότερος λαϊκός αναγεννητής των τελευταίων χρόνων της σκλαβιάς και ένας από τους λίγους που έκαναν θετική προεργασία και εξασφάλισαν στον αγώνα του ʽ21 εγγυήσεις επιτυχίας.
Είχαμε φέτος την εξαιρετική ευλογία να παρακολουθήσουμε την θεία λειτουργία που τέλεσε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βερατίου, Αυλώνος και Καννίνης κ.κ. Ιγνάτιος, συμπαραστατούμενος από πλειάδα Ελλήνων και Αλβανών ιερέων. Πλήθος πιστών από την Αλβανία και την Ελλάδα είχε κατακλύσει το χώρο, της ιστορικής αυτής Μονής για να παρακολουθήσει τη θεία λειτουργία και τη λιτάνευση της σεπτής εικόνας και των λειψάνων του αγίου. Συγκινητικές εκδηλώσεις ευλάβειας και τιμής στον άγιο Κοσμά εκτυλίχθηκαν στον τάφο του, ο οποίος βρίσκεται κατά μήκος του κατεστραμμένου ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου. Όλοι έπαιρναν για φυλακτό χώμα από τον τάφο του. Γυναίκες έβγαζαν τα καλύμματα των κεφαλών τους, τα τοποθετούσαν στον τάφο του αγίου για ευλογία και στη συνέχεια τα ξαναφορούσαν. Οι μάνες σήκωναν τα μικρά παιδιά για να προσκυνήσουν την εικόνα του αγίου. Άνδρες και γυναίκες άναβαν καθʼ όλη τη διάρκεια της ημέρας κεριά στον τάφο του Πατρο-Κοσμά και δεν απομακρύνονταν από εκεί, παρά μόνον όταν αυτά καίγονταν. Μετά το πέρας της θείας λειτουργίας όλη αυτή η λαοθάλασσα ξεχύθηκε στους γύρω από τη Μονή χώρους να γευματίσει και να γλεντήσει κατά τον παραδοσιακό ηπειρωτικό τρόπο.
Η Ιερά Μονή του αγίου Κοσμά βρίσκεται βόρεια της Απολλωνίας, στην ανατολική όχθη του Άψου ποταμού, κοντά στο χωριό Κολικόντασι της Μεγάλης Μουζακιάς. Απέχει ένα τέταρτο από την πόλη Φίερι. Χτίστηκε μεταξύ Αυγούστου 1813 και Ιουνίου 1814 από τον Αλή Πασά τον Τεπελενλή, όταν αυτός περιέλαβε στο πασαλίκι του το Μπεράτι και την περιοχή του. Ο Αλής, μπαίνοντας στο Μπεράτι, θυμήθηκε τον Πατρο-Κοσμά και κάλεσε τον Μητροπολίτη Βαλεγράδων Ιωάσαφ Βʼ, «τον οποίον επρόσταξε να κάμη την ανακομιδήν του αγίου και να κτισθή και μοναστήριον επʼ ονόματι του αγίου τιμώμενον, επειδή τον εγνώρισεν ως αληθή άνθρωπον του Θεού».
Στο εξωτερικό της κόγχης του Ιερού γίνεται αναφορά στον Αλή Πασά. ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΕΚ ΒΑΘΡΩΝ / Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΙΕΡΟΣ OV / TOC NAOC ΔΙΑ ΠΡΟCTA / ΓΗC ΚΑΙ ΠΡΟΤΡΟΠΗC TOV VΨΗΛΟΤΑΤΟV BEZVP / ΑΛΗ ΠΑCIA ΑΠΟ ΤΕΛΕΛΕ/ΝΗ.
Το καθολικό της Μονής είναι ρυθμού βυζαντινού σταυροειδούς. Ο τρούλος είναι οκταγωνικός με κωνική κεραμόσκεπη στέγη και τέσσερα μονόβολα παράθυρα. Στη δυτική πλευρά υπάρχει δίλοβο κωδωνοστάσιο με ρωμαϊκό γλυπτό στο κέντρο. Το τέμπλο είναι ξυλόγλυπτο, έργο του ιθʼ αι.
Τα λείψανα του αγίου φυλάσσονται στην Αρχιεπισκοπή στα Τίρανα για λόγους ασφαλείας. Είναι τοποθετημένα σε μια απλή ξύλινη λάρνακα. Από το σκελετό των λειψάνων λείπουν: Η κάρα, που κλάπηκε το 1917 από αυστροουγγαρούς και πιθανόν βρίσκεται σήμερα σε μουσείο της Βιέννης. Η κάτω γνώθος, που βρίσκεται στην Ιερά Μονή αγίου Νικολάου Άνδρου. Η κερκίς της δεξιάς χειρός, που βρίσκεται στον Ιερό Ναό αγίου Κοσμά Κονίτσης. Επίσης μικρά τεμάχια από τα δάκτυλα χειρών και ποδιών του αγίου βρίσκονται σε διάφορα μέρη, όπως στα Γιάννινα, την Ιερά Μονή Δουσίκου και αλλού. Τεμάχιο λειψάνου του αγίου Κοσμά δώρησε πρόσφατα ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος στην Εκκλησία της Ελλάδος κατά την επίσημη επίσκεψή του σʼ αυτήν.
Το ιερό λείψανο έχει αποθησαυρισθεί στο Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών. Επίσης τεμάχιο λειψάνου δώρησε ο Μακαριώτατος στην Ιερά Μονή Κοσμά Αιτωλού στην Αιτωλοακαρνανία.
Για το πώς σώθηκε η Μονή του αγίου Κοσμά από την καταστρεπτική μανία του αθεΐστικου καθεστώτος του Εμβέρ Χότζα ο Χρήστος Μήτρος από την πόλη Φίερι της Αλβανίας απεκάλυψε τα εξής:
«Όταν το 1968 με νόμο του αλβανικού κράτους απαγορεύθηκε κάθε θρησκευτική εκδήλωση, ήρθε διαταγή από τα Τίρανα να γκρεμισθούν οι Εκκλησίες και να εξαφανισθούν οι σταυροί από τους χριστιανικούς τάφους. Ο αστυνομικός διοικητής του Φίερι πήρε μαζί του το αρμόδιο συνεργείο και πήγαν στο Μοναστήρι προκειμένου να το εξαφανίσουν. Γνωρίζοντας την ευλάβεια των Ελλήνων στον άγιο Κοσμά έδωσε εντολή να ξεκινήσει το έργο της κατεδαφίσεως από τον τάφο του αγίου. Όταν οι εργάτες έδωσαν το πρώτο χτύπημα στο ιερό μνημείο, τότε μια δυνατή βουή έσπασε την ησυχία του χώρου και μια δυνατή φωτιά ξεπήδησε μέσα από τον τάφο του αγίου. Έντρομοι οι παριστάμενοι ετράπησαν σε φυγή και δεν επανήλθαν παρά τις απειλές των Τιράνων και παρά την καθησυχαστική δήλωση του καθεστώτος ότι, δήθεν, εξεράγη ξεχασμένη από τον Βʼ Παγκόσμιο πόλεμο βόμβα. Έτσι δεν βεβηλώθηκε ο τάφος του αγίου Κοσμά και τα χαριτόβρυτα λείψανά του παρέμειναν εκεί βάλσαμο στις πληγές των χριστιανών και ελπίδα πως ʽʼθάρθει το ποθούμενονʼʼ». (Αρχιμ. Τιμοθέου Ηλιάκη, Παρακλητικός Κανών... Κοσμά του Αιτωλού, Νέα Φιλαδέλφεια 1997, σ. 61).
Η Ιερά Μονή του αγίου Κοσμά είναι ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία του Γένους. Ύστερα από την ανακαίνιση του καθολικού, που έγινε με πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου, υπολείπεται ο εξωραϊσμός του γύρω χώρου και η ασφαλτόστρωση του δρόμου, που οδηγεί σʼ αυτό. Θα ήταν ευχής έργον η ΕΡΤ κάθε χρόνο να μετέδιδε τη θεία λειτουργία από το ιστορικό αυτό μοναστήρι, τιμώντας με αυτόν τον τρόπο τον μεγάλο εθναπόστολο και φωτιστή του δούλου Γένους.
Τώρα που τα πράγματα έχουν ηρεμήσει στη γείτονα χώρα, μπορούν άνετα να οργανώνονται προσκυνηματικές εκδρομές στην Ιερά Μονή του αγίου Κοσμά, όπου φυλάσσεται ο χαριτόβρυτος τάφος του, καθώς και στην παρακείμενη Ιερά Μονή της Αρδενίτσας. Εκεί είχαν εγκλεισθεί οι μαθητές του αγίου Κοσμά μετά τη σύλληψη του διδασκάλου τους και εκεί εμόνασε ο Διδάσκαλος του Γένους Νεκτάριος Τέρπος, πρόδρομος του αγίου Κοσμά του Αιτωλού.
Κάθε προσκύνημα στην ιερά Μονή του αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι της Αλβανίας, που έκτισε ένας αλλόθρησκος, αλλά ιδιαίτερα ευλαβούμενος τον άγιο, ο Βεζύρ Αλή Πασάς, είναι ένα πνευματικό αναβάπτισμα στα ζείδωρα νάματα της μαχόμενης Ορθοδοξίας και της ματωμένης ρωμιοσύνης.
ΠΗΓΗ Π.Λ.