Η πόλη του Αργυροκάστρου στο Νότο της Αλβανίας αποτελεί την έκπληξη της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Από τα γκρίζα έγκατα του βουνού, "φύτρωσαν" εκατοντάδες γκρίζα σπίτια, με μύρια παράθυρα που βιάζονται να ... χαιρετήσουν τον ήλιο, αλλά τα κρύβουν οι αντάρες και οι βροχές.
Οι πλακόστρωτοι δρόμοι δίνουν ένα ξεχωριστό χρώμα στην πόλη και είναι αυτοί που της δίνουν ζωή. Η δε αδιαφορία, με την οποία αντιμετωπίζει την περιέργεια και τα φλας χιλιάδων τουριστών, την κάνει ακόμη πιο ελκυστική γι' αυτούς, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ακόμα δεν κατάφερε να αποκτήσει μια πραγματική, σύγχρονη τουριστική υποδομή και νοοτροπία.
Όσο και να φαίνεται περίεργο, η πόλη συνδυάζει περίτεχνα τρία σημαντικά συστατικά στοιχεία: το περιβάλλον/φύση, την κοινωνική δόμηση και τον πολιτισμό.
Η αφετηρία της είναι το κάστρο. Η ανέγερσή του, πάνω σε αρχαία προχριστιανικά χτίσματα, άρχισε τον 5ο μ.Χ. αιώνα. Στόχος του ήταν η προστασία και ο έλεγχος του οδικού άξονα που συνέδεε την Παλιά Εγνατία Οδό με τη Νικόπολη, στο συγκεκριμένο τμήμα της κοιλάδας του Δρίνου. Τα κτίσματα στο κάστρο και οι προσαρμογές δεν σταμάτησαν ποτέ, μέχρι ακόμα και το Μεσοπόλεμο. Οι πιο σημαντικές αλλαγές έγιναν τη μεσοβυζαντινή και την υστεροβυζαντινή περίοδο, καθώς και επί Αλί Πασά. Σήμερα, μοιάζει μ' ένα υπερφυσικό καταδρομικό, που πλέει στο γκρι της "θάλασσας" των σπιτιών και των αρχοντικών.
Η πόλη πήρε το όνομά της από το Κάστρο και από τον ιδρυτή του, τον Αργυρό, λέει μια από τις πιο πειστικές εκδοχές. Ο Αργυρός ήταν απόγονος των πρώτων ιδρυτών-κτητόρων της Δρυινούπολης, προερχόμενων από την Αθήνα. H πηγή είναι από το χρονικό της Δρυινούπολης, γραμμένο στα μέσα του 18ου αιώνα. Η Δρυϊνούπολη, σήμερα Δρόπολη, είναι το όνομα που φέρει η κοιλάδα ανατολικά της πόλης και κατοικείται από Έλληνες.
Η έξοδος των κατοίκων από το κάστρο του Αργυρού έγινε περίπου 8-9 αιώνες αργότερα. Αξιοποιήθηκε το ανώμαλο λοφώδες περιβάλλον (δεκαέξι λόφους), στην πλαγιά του βουνού, με την ονομασία Πλατοβούνι. Η έξοδος είχε ως αρχή τη διατήρηση της όσο πιο κοντινής απόστασης από το κάστρο.
Συνεπώς, κάθε δημογραφική αύξηση, προϋπόθετε την πύκνωση των κατοικιών, στις συνοικίες γύρω του. Όντας μια περιφερειακή πόλη, χαρακτηριστική ως προς τη λειτουργία της ως κλειστή κοινωνία, η πολεοδομία της ανταποκρίνονταν στην κάλυψη των βασικών "αναγκών" του συγκοινωνιακού τομέα και του πολυσχιδούς συστήματος των πλακόστρωτων δρόμων, οι οποίοι εξυπηρετούσαν πεζούς, αλλά και τα ζώα, που ήταν βασικά μέσα μεταφοράς.
Τα σπίτια, με θέα προς τον κάμπο και το απέναντι βουνό, «επικοινωνούσαν» με το φως του ήλιου. Έτσι, φαίνεται σαν να έχουν το ένα θεμέλια στη σκεπή του άλλου.
Για την ανέγερση των κατοικιών γινόταν χρήση της λευκής παραλληλεπίπεδης πέτρας, για τους τοίχους, από τα τοπικά μαντέμια. Ο χρόνος μετέτρεπε το λευκό της πέτρας σε γκρι, που ταίριαζε τόσο πολύ με το χρώμα της ομίχλης και της βροχής, που αποτελούν τα πιο χαρακτηριστικά καιρικά φαινόμενα στην πόλη.
Οι γούρνες των μαντεμιών αξιοποιούνταν για τις περίφημες στέρνες (αποθήκες νερού από τη βροχή για όλο το χρόνο) και αποθήκες τροφίμων.
Πρόκειται για σπίτια, από απλά μέχρι αρχοντικά. Τα αρχοντικά είναι τριών και τεσσάρων ορόφων. Η αρχιτεκτονική τους ανταποκρινόταν στις ανάγκες, τις ανέσεις και την αισθητική της αντίστοιχης εποχής. Τα αρχοντικά "κουβαλούν" την ταυτότητας της κοινότητας της πόλης, η οποία μεταβάλλεται ενδεικτικά σε άμεση σχέση με την εθνικότητα και η εθνικότητα με το θρήσκευμα.
Η πόλη του Αργυρού ήταν υπό την διοίκηση και κυριαρχία Βυζαντινών-Ελλήνων μέχρι τις αρχές του 15ου αιώνα, αλλάζει "χέρια" και είναι η εποχή που σημαδεύει την αφετηρία της αλλαγής στη θρησκευτική και εθνολογική ισορροπία της.
Την περίοδο 1418-19, το φαινόμενο αλλαγής εθνολογικών ισορροπιών, με βάση το θρήσκευμα, γίνεται πιο έντονο και στο Αργυρόκαστρο, Έλληνες, Αλβανοί ορθόδοξοι, Αλβανοί καθολικοί από το Βορρά και μουσουλμάνοι βρίσκουν στέγη.
Τα αρχοντικά του Αργυροκάστρου
Τα αργυροκαστρίτικα αρχοντικά (τα οποία αποτελούν ιδιαίτερα και σπάνια πολιτιστικά μνημεία) έχουν επιβλητικά σαράγια και στο σύνολό τους είναι μεγαλόπρεπα, σε σχέση με άλλα σπίτια της πόλης. Τα σπίτια ανήκουν σε οικογένειες αγάδων και όχι σε οικογένειες μπέηδων, χτισμένα, κυρίως, μετά το 1850 και το 1860.
Ο Εμβέρ Χότζα, πρώην κομμουνιστής ηγέτης της Αλβανίας, από το Αργυρόκαστρο, στο βιβλίο του "Παιδικές αναμνήσεις", αναφέρει ότι οι μπέηδες πούλησαν τα σπίτια και τις περιουσίες στους αγάδες (σ.σ. "αγάς" δεν είναι τίτλος επίσημης ιεραρχίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας).
Η κυριαρχία των αγάδων εκδηλώθηκε ιδιαίτερα κατά τον 18ο - 19ο αιώνα, ιδίως έπειτα από το Τανζιμάτ (σ.σ. ο όρος περιγράφει μια σειρά μεταρρυθμίσεων, με στόχο την αναδιοργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε επίπεδο διοίκησης, οικονομίας και σχέσεών της με τους υπηκόους της), οπότε η Οθωμανική Αυτοκρατορία έδειχνε σήματα αδυναμίας ελέγχου κυρίως στα άκρα της.
Στην περιοχή, συμμορίες λυμαίνονταν περιουσίες και στη συνέχεια με τα χρήματα αγόραζαν τίτλους ιδιοκτησίας από τους μπέηδες. Οι περιοχές της Λουντζεριάς, απέναντι από το Αργυρόκαστρο, "λαβώθηκαν" από τις ληστρικές επιθέσεις των συμμοριών. Από αυτή την περιοχή κατάγονται οι Ζάππας (από το Λάμποβο), Τσούτσης (από το Δοξάτι) και Ζωγράφος (από το Κεστοράτι).
"Ακολουθώντας" τη ροή του χρόνου, διαπιστώνεται πως όλες οι κατοικίες έχουν επιρροές από την αρχιτεκτονική που επικρατούσε σε κατοικίες Ελλήνων ορθοδόξων: Πέραν του εσωτερικού διάκοσμου των σπιτιών, σε κάθε σπίτι υπάρχει - με κάποιο τρόπο -ένα τμήμα ορθόδοξης προσευχής: ένα εκκλησάκι ή θρησκευτικές επιγραφές.
Για το χριστιανικό πνεύμα της πόλης "μιλάει" και το Σταυροπάζαρο. Πρόκειται για τη διασταύρωση των δυο βασικών δρόμων της παλιάς πόλης. Η διασταύρωσή τους γίνεται σε κομβικό σημείο απ΄ όπου μπορείς να παρακολουθήσεις όλες τις κινήσεις στα παραδοσιακά σπίτια κάτω από το κάστρο, αλλά και να οδηγηθείς σε όλα τα σημαντικά σημεία και κέντρα της πόλης. Στα αλβανικά λέγεται "Κιάφε ε παζαρίτ".
Η πόλη τα πέντε τελευταία χρόνια ανήκει στα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της «ΟΥΝΕΣΚΟ» (Unesco). Ωστόσο, "χαροπαλεύει" το κομμάτι εκείνο που αποτελεί και την αρχιτεκτονική αξία της πόλης. Η συντήρηση και η αναστήλωση των αρχοντικών που δέχονται καθημερινά τη φθορά του χρόνου είναι δύσκολη. Η παραδοσιακή πόλη δέχεται επίσης, την ανελέητη "επίθεση" του μπετόν και της σύγχρονης -χωρίς σχέδια και μελέτες - κατασκευής.
Επίσης, η παραδοσιακή πόλη εγκαταλείπεται από τους κατοίκους, οι οποίοι, όταν δεν μεταναστεύσουν, κατεβαίνουν στη νέα πόλη. Σήμερα, το Αργυρόκαστρο αριθμεί περίπου 45.000 κατοίκους.
του ανταποκριτή μας Π. Μπάρκα
ΟΜΟΓΕΝΕΙΑ