Ο Τρύφων Ευαγγελίδης (ιστορικός, φιλόλογος) επισκέφτηκε την περιοχή της Λυντζουριάς το 1913 και, με τον προσωπικό του τρόπο γραφής, γράφει τις εντυπώσεις του από την επίσκεψη αυτή και μιλάει για το ελληνικό φρόνημα των κατοίκων, για τις γενέτειρες των Μεγάλων του Έθνους Ευεργετών και για το Τεπελένι, γενέτειρα του Αλή Πασά των Ιωαννίνων.
Ας αφήσουμε, όμως, τον Τρύφωνα Ευαγγελίδη να μας ξεναγήσει στις μαρτυρικές Ηπειρωτικές περιοχές με την ελληνική συνείδηση και την ορθόδοξη Πίστη (Μπαίδεκερς – Οδηγός της Νέας Ελλάδος – Εν Αθήναις 1913, σελ. 254 και εξής):
«Κατά τα ΜΑ του Αργυροκάστρου, και πέραν του Δρίνου (Ανίγρου εξ ου Ανιγρίδες νύμφαι) παρά τας κλιτύας οροσειράς τετραγώνου κείται το Λιμπόχοβον, οπόθεν, παρήγοντο οι ιεροδικασταί, παρ’ αυτώ δε η Γοραντζή και προς Δ. η Βλαχογορατζή, παρ’ ην επί λόφου υψούται ο τουρκικός τεκές (Μονή) εν η σώζονται αρχαιότητες εντετοιχισμέναι. Προς τα ΒΑ κείται το Άνω Λάμποβον (του Σταυρού, ως εκ της ενυπάρξεως Σταυρού εκ Τιμίου ξύλου εν τω ναώ, ον η παράδοσις λέγει οικοδομηθέντα υπό Ιουστινιανού (527-565 μ.Χ.). Παρά τας όχθας του Δρίνου υπάρχει συστάς πλατάνων υπέρ φρέαρ ονομαστόν, ένθα εκρεμάσθη η δευτέρα σύζυγός του επί Αλή Πασά γνωστού Γκιουλέκα. Πέραν δε προς Α. εκτείνεται το Λιντζούρι, όρος κατάφυτον και κατάρρυτον αποτελούν τμήμα την Λιντζουριάν, ήτις μετά του τμηματος Ρίζης υπενθυμίζουσιν ημίν τα Ελβετικά τοπεία, εν οις κατά σειράν κείνται χ. ακραιφνή ελληνικά, εξ ων τινά καίπερ αλβανόφωνα είναι η κοιτίς πάσης ελληνικής ιδέας και παντός έργου φλογερού και φιλομούσου.
Πράγματι πλησίον του Ερίντι υπάρχει το Γκιάτι, όπου η μήτηρ του Αλή Πασσά είχεν άλλοτε τα σεράγια της και ένθα σώζεται έτι η αρχαιοτάτη μονή του Αγίου Νικολάου. Παρ’ αυτώ κείνται τα υδατόρρυτα χ. Κακόσιον και Κάργιαννη».
Μετά απαριθμεί τα χωριά που βρίσκονται στις υπώρειες του όρους Ερεντίου: Νόκοβο, Μίγκουλη (πατρίδα των Ελευθεραίων), Καλέζι, Δοξάτι, Σαρακινίτσα (όπου μέσα σε σπήλαιο υπάρχει Σταυροπηγιανή Μονή, το «Μοναστήριον του σπηλαίου». Επίσης τα χωριά Κρίνα, Τραγκουσίστα, Σούχα (όπου σώζονται αρχαιότητες της Βυζαντινής εποχής) και μετά η Ναγοπόλα (η οποία παλιότερα λεγόταν Ιουστινιανούπολις, ιδρυθείσα επί Ιουστινιανού (527-565), η Σιέλτση (ονομαστή για τη στενωπό «Γκρυκέ Σιέλτσα). Όλα αυτά τα χωριά του τμήματος της Λυντζουριάς βρίσκονται σε θαυμάσιες τοποθεσίες και με εύκρατο κλίμα. Οι κάτοικοι καλλιεργούν δημητριακά και ασχολούνται με την κτηνοτροφία. «Οι κάτοικοι πάντες πλην ολίγων εν Εριστίω και Γκιατίω Οθωμανών, όλοι Έλληνες ομιλούντες με την Αλβανικήν έχοντες όμως φρονήματα αγνώς Ελληνικά».
Κάτω από το όρος Λύγκο βρίσκεται το ιστορικό χωριό Ερίντι, όπου μέχρι το 1913 σώζονταν τα μεγαλοπρεπή σεράγια του Αλή Πασά. «Άλλοτε ήτο ενδιαίτημα του πολυθρυλήτου Αλή Τεπενελελή, σήμερον δε δυστυχώς πατρίς του αρνησιπάτριδος Πέτσο-Πόγα, του υπουργού της Δικαιοσύνης εν τη Αλβανική Κυβερνήσει. Ούτος είναι ο μόνος εξ ου του ελληνικωτάτου και ελληνοφρονεστάτου τμήματος της Λυντζουριάς και Ρίζης, ο οποίος ηλβάνιζε, συγκεντρών περί εαυτόν όλα τα κακοποιά στοιχεία της Λιαπουριάς. Ήτο δηλονότι ο εκ διαμέτρου αντίθετος κατά τα φρονήματα προς τας μεγάλας και ευκλεείς των Μπιτταίων, Δισκαίων, Νοταίων, Τσιτσαίων, Σκουρταίων και Μπισσαίων οικογενείας, των οποίων τα μέλη ανέκαθεν ήσαν και είναι ελληνοφρονέστατοι, πολλαχώς την ελληνικήν Παιδείαν υποστηρίξαντες. Εκ των χωρίων τούτων, εκ του Κάτω Λαμπόβου κατάγονται οι Ευάγγελος και Κωνσταντίνος Ζάππαι, ων τα μνημεία κοσμούσι τας τε Αθήνας και την Κωνσταντινούπολιν, ο Χριστάκης Ζωγράφος εκ Κεστορατίου, ο πολλά συμβαλλόμενος εις τον Ελληνισμόν, ου ο υιός Γεώργιος Χ. Ζωγράφος και πρώην υπουργός των Εξωτερικών, διωρίσθη διοικητής της λυτρωθείσης Ηπείρου και ο εκ Μίγκουλης εν Κερκύρα ως τραπεζίτης και έμπορος εγκαθιδρυμένος οίκος του Ελευθερίου Ιωάννου, όστις αφειδώς προς συντήρησιν σχολείων κατηνάλωσε. Τα χ. του διαμερίσματος τούτου του Λυντσούρι είναι γραφικώτατα…
Ύπερθεν του Αργυροκάστρου κατά τα ΒΔ κείται το χ. Μασκουλόρι και μεταξύ αυτών πηγάζει πηγή άφθονος «Βιρόη» καλουμένη, ήτις είναι μία των αφετηριών του Δρίνου· περαιτέρω υπάρχει η συνηρεφής Μονή της Τσέπως (Υψηλής Πέτρας), πέραν της οποίας άρχονται τα αλβανόφωνα χωριά της Λιαπουριάς (Κουρβελέσι). Προς Β. του Αργυροκάστρου οδός βατή και εις άμαξαν παραλλήλως προς τον Δρίνον και επί της α. όχθης αυτού στοιχούσα άγει διά Μασκουλορίου και Παλιοκάστρου εις την αρχαίαν Αντιγόνειαν (Leak N. Gre. Α’ 70), το νυν Τεπελένιον πατρίδα του διαβοήτου Αλή Πασά, σατράπου Ιωαννίνων και Τεπελενλή διά τούτο λεγομένου (1741-1822). Το Τεπελένιον κείται κατά την συμβολήν του ποταμού Μπένιτσα προς τον Αώον, ολίγω Β.Δ. της συμβολής του Δρίνου εις αυτόν και αποτελεί στενά τα μέρη ταύτα ως περιβαλλόμενα υπό υψηλών και αποτόμων ορέων εις απόστασιν 32 χλμ. του Αργυροκάστρου. Είναι δε και η φύσις αγρία ως οι πέραν αυτής οικούντες.
Προτού φθάσωμεν εις Τεπελένι 2 περίπου χλμ. παρά τας πηγάς του εκ του όρους Αργενίκ Χειμάρρου εκτείνονται τα λείψανα του στρατοπέδου του υπάτου Φλαμινίνου, αποτελούμενα εκ τάφρων και προσχώσεων και ου μακράν, επί των κλιτύων του αυτού όρους φαίνεται το Λουζάτι μετά Χειμάρρου εφ ου γέφυρα. Το Τεπελένι μέχρι της εις σατράπην ανυψώσεως του Αλή Πασά ήτο άσημον, αλλ’ έχον φρούριον και ο φεουδάρχης αυτού είχε και τα χριστιανικά χ. ως το Χόρμοβον, Λέκλη, Ερίντη και Λάμποβο, άτινα εκαλούντο Ρίζα ή Ριζώται. Αφ’ ότου δε ο του Αλή πατήρ Βελλής ενυμφεύφη την Χάμκω κόρην του εκ Κονίτσης Ζενίλμπεη, φεουδάρχου της Κλεισούρας προς τα Β.Δ. του Τεπελενίου παρά την δ. όχθην του Αώου, όπου σχηματίζονται στενά θαυμάσια, ως τα των Τεμπών, άρχεται όπως δήποτε να καθίσταται γνωστόν το χ. Τεπελένι, όπερ ύστερον ο Αλής κατέστησε διαβόητον διά των σφαγών του Γαρδικίου και Χορμόβου. Εν αυτώ κείνται οι τάφοι των γονέων του Αλή Πασά ως και του Τσέλιου Πίτσαρη, μετ’ επιγραφών.
Εκ Τεπελενίου επί γεφύρας του Αώου, οδός άγει εις Βεράτιον (Βελέγραδα), εις ο αμαξιτός άγει εκ Πρεμετής (Πύρρου Τείχος;), όπου σώζονται έτι μέγαρα του Αλή. Μεταξύ δε αυτής και του Β. κειμένου χ. Φράσαρη κείται η Πατρίς του Αρσάκη (Αρσάκειον Παρθεναγωγείον εν Αθήναις), Χοτόβα καλουμένη κατά τας υπωρείας της μικράς Ογρένης. Διοικητικός Αντιπρόσωπος Τεπελενίου εχρημάτισεν ο φίλος κ. Γεώργ. Γάγαρης».
γράφει ο Νίκος Υφαντής
Πρωινός Λόγος