Την 29η Μαΐου 1453 μ.Χ. η Κων/πολη κυριεύτηκε από τους Τούρκους. Η Πόλη του Μ. Κων/νου ήταν για αιώνες το ιστορικό κέντρο της ανθρωπότητας, αφού υπήρξε πρωτεύουσα τεσσάρων αυτοκρατοριών: Ρωμαϊκής, Βυζαντινής, Λατινικής, Οθωμανικής.
Η περιοχή που βρίσκεται σήμερα η Κων/πολη έχει εποικιστεί από τους προϊστορικούς χρόνους, αλλά πήρε χαρακτήρα συγκροτημένης πόλης γύρω στο 680-670 π.χ.
Ως πρώτοι κάτοικοι αναφέρονται οι Μιλήσιοι και μετά έναν αιώνα κατοικήθηκε η περιοχή του Κεράτιου Κόλπου από τους Μεγαρείς, που ονόμασαν την πόλη Βυζάντιο από το όνομα του Βύζαντα.
Την εποχή του Πελοποννησιακού πολέμου το Βυζάντιο πέρασε από μια σειρά κατακτήσεις και καταστροφές και το 335 π.Χ. έγινε ανεξάρτητο. Στη ρωμαϊκή εποχή το Βυζάντιο σύναψε φιλικές σχέσεις με τους αυτοκράτορες, αλλά το 194 μ.Χ. το κατέλαβαν τα ρωμαϊκά στρατεύματα του Σεπτίμιου Σεβήρου και το κατέστρεψαν, όμως τους επόμενους χρόνους ανοικοδομήθηκε.
Η Κων/πολη χτίστηκε από τον αυτοκράτορα Μ. Κων/νο (324-336 μ.Χ.). Ο χώρος που καταλάμβανε η νέα Πόλη ήταν τετραπλάσιος σε έκταση από την πόλη του παλαιού Βυζαντίου και διαρρυθμισμένος από τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Η Κων/πολη (που τα πρώτα χρόνια ονομάστηκε Νέα Ρώμη) ήταν διακοσμημένη με αριστουργήματα που με εντολή του αυτοκράτορα είχαν μεταφερθεί εκεί από ολόκληρη την αυτοκρατορία. Η παλαιά Ρώμη και γενικότερα το δυτικό ρωμαϊκό κράτος σύντομα εκφυλίστηκε, ενώ η Κων/πολη μετατράπηκε σε στρατιωτικό οχυρό της αυτοκρατορίας και σε κέντρο έντονης οικονομικής και πνευματικής ζωής.
Ειδικότερα κατά τους βυζαντινούς χρόνους έχουμε:
1) Τη ρωμαϊκή περίοδο (324-457). Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τα έργα του αυτοκράτορα Ιουλιανού (361-363) που κόσμησε την Πόλη με κλασικά ελληνικά έργα και προστάτευσε τις τέχνες και τα γράμματα. Επίσης χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα από τα έργα του αυτοκράτορα Θεοδοσίου (379-395) που προσέδωσε στην Πόλη θρησκευτικό χριστιανικό χαρακτήρα. Στα χρόνια τους η αυτοκρατορία αντιμετώπισε νικηφόρα πολλούς εχθρούς.
2) Τη δυναστεία του Λέοντα (457-518). Η εποχή αυτή σημαδεύεται με μεγάλες εξωτερικές περιπέτειες και με τη διάλυση του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας (476).
3) Τη δυναστεία του Ιουστινιανού (518-610). Είναι από τις λαμπρότερες της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Στα χρόνια του Ιουστινιανού η αυτοκρατορία γνώρισε μεγάλες νίκες και η Πόλη πνευματική άνθιση και οικοδομικό οργασμό. Το 532 άρχισε η οικοδόμηση της Αγίας Σοφίας και τελείωσε το 537. Ο ναός αυτός έγινε το σύμβολο της χριστιανικής Κων/πολης. Κατασκευάστηκαν επίσης και πολλά και σημαντικά άλλα έργα όπως: ναοί, υδραγωγεία, σχολεία και άλλα.
Ακόμη η νομική επιστήμη απέκτησε την τελική της συγκρότηση με το Corpus Juris Civilis που αποτέλεσε μέχρι το 1938 το ισχύον Αστικό Δίκαιο. Επί πλέον στα χρόνια της δυναστείας του Ιουστινιανού, η αυτοκρατορία κατανίκησε πολλούς εχθρούς όπως: Βανδάλους, Οστρογότθους, Βησιγότθους, Πέρσες και άλλους.
4) Τη δυναστεία του Ηρακλείου (610-717). Στα χρόνια αυτά η Κων/πολη αντιμετώπισε πολλούς εξωτερικούς εχθρούς. Ο Ηράκλειος θεωρείται (από τους ιστορικούς) ο θεμελιωτής του εξελληνισμού της αυτοκρατορίας. Στα χρόνια των διαδόχων του η Κων/πολη απέκτησε την καθαρά βυζαντινή μορφή της, η ελληνική γλώσσα έγινε επίσημη και η χριστιανική θρησκεία κυριάρχησε παντού.
5) Τη δυναστεία των Τσαύρων (717-867). Την εποχή αυτή η Πόλη συγκλονίστηκε από εμφύλιες διαμάχες θρησκευτικού και πολιτικού χαρακτήρα. Πάντως η αυτοκρατορία αντιμετώπισε νικηφόρα τους Άραβες και τους Ρώσους και προχώρησε σε διοικητικές μεταρρυθμίσεις.
6) Τη δυναστεία των Μακεδόνων (867-1081). Είναι η χρυσή εποχή της Βυζαντινής περιόδου με νικηφόρες εκστρατείες (Νικηφόρου Φωκά, Τσιμισκή και άλλων) και με πνευματική άνθιση στα χρόνια του Λέοντα Σοφού, οπότε συντελέστηκε τεράστιο νομοθετικό και πολιτιστικό έργο. Ακόμη περισσότερο η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τον Βασίλειο Β’ το Βουλγαροκτόνο (976-1025) που με τις στρατιωτικές του νίκες κατά των Βουλγάρων, Αράβων, Σαρακηνών και άλλων βοήθησε στην εξάπλωση του Χριστιανισμού.
7) Τη δυναστεία των Κομνηνών (1081-1185) που (παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των αυτοκρατόρων) έχουμε εσωτερική κάμψη, εξωτερικές καταστροφές και γενικά η αυτοκρατορία έχασε σημαντικές περιοχές.
8) Τη δυναστεία των Αγγέλων (1185-1204). Η Πόλη στα χρόνια τους (παρότι προσπάθησαν όσο μπορούσαν) υπέκυψε στους σταυροφόρους (1204) και έπαθε φοβερές καταστροφές και λεηλασίες. Οι Λατίνοι κυριάρχησαν στην Κων/πολη 57 χρόνια και επιχείρησαν (χωρίς επιτυχία) τον εκλατινισμό των κατοίκων.
9) Τη δυναστεία των Παλαιολόγων (1260-1453). Η ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και το διάστημα που μεσολάβησε μέχρι την άλωση της Κων/πολης, χαρακτηρίζονται ως τελευταία περίοδος ακμής της Πόλης του Μ. Κων/νου από πνευματική άποψη. Όμως η διοικητική και στρατιωτική κατάσταση δεν ήταν καλή. Τα νέα οχυρωματικά έργα στον Κεράτιο δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν τις ατέλειωτες ορδές των Τούρκων που μετά από αλλεπάλληλες επιδρομές βρέθηκαν μπροστά στην Πόλη τον Απρίλιο του 1453 με 300.000 στρατό.
Ειδικότερα ο Μωάμεθ Β’ μόλις ανέβηκε στο θρόνο άρχισε την προετοιμασία για την κατάληψη της Πόλης. Έχτισε στις ευρωπαϊκές ακτές του Βοσπόρου ένα ισχυρό φρούριο με πύργους και κανόνια και έτσι έκοψε κάθε επικοινωνία της Κων/πολης με τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, απ’ όπου εφοδιαζόταν με σιτηρά. Απέναντι στις ασιατικές ακτές βρίσκονταν οι οχυρώσεις που έχτισε ο Βαγιαζίτ στο τέλος του 14ου αιώνα. Οι υπερασπιστές της Κων/πολης έφταναν μόνο τις 6.000. Ο αυτοκράτορας Κων/νος ΙΑ’ Παλαιολόγος μάταια είχε ζητήσει τη βοήθεια της Δύσης. Μόνο μερικοί Ενετοί και Γενουάτες βοήθησαν στην υπεράσπιση της πρωτεύουσας με σημαντικότερη μορφή το Γενουάτη στρατιωτικό Τζιοβάνι Τζιουστινιάνι (Ιωάννη Ιουστινιάνη) που ήρθε με δύο μεγάλα πλοία και 700 πολεμιστές. Οι προσπάθειες για την ένωση των εκκλησιών είχαν δημιουργήσει όξυνση της διαμάχης Ενωτικών και Ανθενωτικών.
Η πολιορκία άρχισε στις αρχές Απριλίου του 1453. Οι Τούρκοι δεν διέθεταν μονάχα πολυάριθμο στρατό, αλλά και οργανωμένο πυροβολικό με τεράστια κανόνια που εκτόξευαν πέτρινα βλήματα σε μεγάλη απόσταση. Ύστερα από λίγες μέρες τα τουρκικά πλοία μεταφέρθηκαν από το Βόσπορο στον Κεράτιο Κόλπο κι έτσι η πολιορκία έγινε στενότερη. Στα μέσα Μαΐου έγινε μεγάλη έφοδος των Τούρκων που αποκρούστηκε με μεγάλη δυσκολία. Μάλιστα ο Μωάμεθ Β’ έκανε δελεαστικές προτάσεις στον αυτοκράτορα Κων/νο ΙΑ’ τον Παλαιολόγο: «Ει μεν βούλει του αναχωρήσαι ταύτης μετ’ ειρήνης, δίδωμί σοι την Πελοπόννησον και αυτοίς τοις σοι αδελφοίς δώσω ετέρας επαρχίας και εσόμεθα φίλοι». Ο αυτοκράτορας δεν δέχτηκε βέβαια να εγκαταλείψει την Πόλη και απάντησε με περηφάνεια και ελληνοπρέπεια στο Μωάμεθ: «Το την Πόλιν σοι δούναι, ουτ’ εμόν εστίν, ουτ’ άλλου των κατοικούντων ενταύθα· κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεθα μη φειδόμενοι της ζωής ημών».
Η μεγάλη επίθεση των Τούρκων ορίστηκε για την 29η Μαΐου. Το προηγούμενο βράδυ έγινε η τελευταία λειτουργία στην Αγία Σοφία και ο Φραντζής γράφει σχετικά: «Ποιος μπορεί να διηγηθεί τα δάκρυα και τους θρήνους! Κι ένας ξύλινος ή πέτρινος άνθρωπος θα έκλαιγε». Ο Κων/νος Παλαιολόγος μίλησε στο λαό της Πόλης και τον προέτρεψε σε μια τελευταία γενναία προσπάθεια».
Η επίθεση άρχισε τα ξημερώματα της 29ης Μαίου. Οι Τούρκοι έριξαν τις μεγαλύτερες δυνάμεις τους στα τείχη που ήταν κοντά στην πύλη του Αγίου Ρωμανού. Ο Δούκας αναφέρει ότι πάνω στην αντάρα της μάχης βρέθηκε ανοιχτή μια πόρτα στο βόρειο μέρος του κάστρου, η Κερκόπορτα. Από κει μπήκαν οι Τούρκοι και χτυπούσαν αλύπητα. Ο γενναίος αυτοκράτορας σκοτώθηκε στη μάχη· βέβαια υπάρχει και ο θρύλος για το μαρμαρωμένο βασιλιά (παραδόσεις Ν. Πολίτη). Θρύλος που αναπήδησε από το γκρέμισμα του ένδοξου παρελθόντος και κράτησε άσβεστη την πίστη του Ελληνισμού στην παράδοση και του έδωσε τη δύναμη να αντισταθεί και να επιζήσει στα 400 χρόνια, ώσπου πήρε την παράτολμη απόφαση να ξεσηκωθεί το 1821.
Μεγάλο μέρος του πληθυσμού (κατά την άλωση της Πόλης) είχε καταφύγει στην Αγία Σοφία. Ο Δούκας γράφει ότι οι Τούρκοι έσπασαν με τσεκούρια τις πόρτες της εκκλησίας και έσφαξαν όλους όσους βρήκαν εκεί μέσα. Η άγνοια σφραγή και λεηλασία κράτησε τρεις μέρες. Σύμφωνα με το Δούκα πολλά βιβλία φορτώθηκαν σε αμάξια και σκορπίστηκαν σε διάφορες χώρες, ενώ τα πολύτιμα καλύμματα των ιερών Ευαγγελίων καταστράφηκαν και οι εικόνες κάηκαν. Μάλιστα ο Δούκας έγραψε τον παρακάτω ιδιαίτερα συγκινητικό θρήνο: «Ω πόλις, πόλις, πόλεων πασών κεφαλή! Ω πόλις, πόλις κέντρον των τεσσάρων του κόσμου μερών! Ω πόλις, πόλις χριστιανών καύχημα και βαρβάρων αφανισμός! Ω πόλις, πόλις, άλλη παράδεισος φυτευθείσα προς δυσμάς, έχουσα ένδον φυτά παντοία βρίθοντα καρπούς πνευματικούς! Πού σου το κάλλος παράδεισε; Πού σου η των χαρίτων του πνεύματος ευεργετική ρώσις ψυχής τε και σώματος;...».
Όμως αμέσως μετά την άλωση της Κων/πολης αναφτερώνονται οι ελπίδες του πολύπαθου Έθνους μας, σύμφωνα και με γνωστά ιστορικά δημοτικά τραγούδια της εποχής.
ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ