Από τους Αγίους Σαράντα ο Τρύφων Ευαγγελίδης (Μπαίδεκερς – Οδηγός Νέας Ελλάδος – Εν Αθήναις 1913, σ. 257) επισκέφτηκε τα ερείπια της αρχαίας Θεσπρωτικής πόλης του Βουθρωτού.
Ακολούθησε τον παραλιακό δρόμο μέσω του χωριού Λυκούρσι. Το χωριό αυτό καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Τούρκους το 1878, μετά την επανάσταση του Λυκουρσιού και την αποτυχία της.
Μετά από ώρες πεζοπορία έφτασε στον Βουθρωτό, που «έκειτο κατά το τέρμα των ολίγω αποτέρω διά των ποταμίων Καλλιάσσα (Παύλα) και Βυστρίτσα σχηματιζομένου έλους εις λιμνοθάλασσαν απολήγοντος, αντικρύ της Β.Δ. ακτής της Κερκύρας κατά τα ακρωτήρια Άγιος Στέφανος και Κασσόπη».
Μεταξύ του Βουθρωτού και της Κέρκυρας σχηματίζεται στενός πορθμός, τον οποίον δεν μπορεί να περάσουν εχθροί όταν κατέχεται το Βουθρωτό. Γι’ αυτό κατά τον μεσαίωνα η πόλη είχε οχυρωθεί. Και οι Βενετοί οχύρωσαν το Βουθρωτό και «κατέστησαν αυτό φρούριον ακαταμάχητον».
Η πεδιάδα του Βουθρωτού, κατά τον Τρύφωνα Ευαγγελίδη, χωρίζεται από τη λίμνη από τον Βουθρωτό ποταμό, διά του οποίου η λίμνη συγκοινωνεί προς τη θάλασσα, ενώ δυτικά και ανατολικά της λίμνης βρίσκονται τα βιβάρια (ιχθυοτροφεία). Στο βάθος υπάρχει το φρούριο του Βουθρωτού, όπου και τα ερείπια της αρχαίας πόλης.
Το Βουθρωτό, κατά την παράδοση, χτίστηκε από τον Έλενο, με Τρώες φυγάδες, οι οποίοι μετανάστευσαν στην Ιταλία. Από εκεί ετυμολογήθηκε ως Bους+τιτρώσκω (= Βουθρωτό) ή βους+θρώσκω (θόρνυμι).
Κατά τον Στράβωνα 7,324, οι Ρωμαίοι, όπως αναφέρεται στην Αινειάδα, πίστευαν ότι η εθνική τους καταγωγή έφτανε στους Τρώες.
Αποίκισαν το Βουθρωτό μετά την νίκη στο Άκτιο. Από τη νέα αυτή ανίδρυση της πόλης από τους Ρωμαίους, σώζονται ερείπια σπιτιών, λουτρών, ναών και χριστιανικοί ναοί και έργα βυζαντινής εποχής. «Είχε δε εκτός του αντικρύ της Κερκύρας λιμένος και τον προς Β. της λίμνης κατά την συμβολήν των ποταμών Βυστρίτσα και Καλλιάσσα Πηλώδη λιμένα (Παλώδες)».
Κατά τους αιώνες που πέρασαν ανήκε πρώτα στους Έλληνες και μετά στους Ρωμαίους, οι οποίοι, ενώ το 168 π.Χ. με τον Αιμίλιο Παύλο κατέστρεψαν ολοσχερώς τις πόλεις της Ηπείρου, το Βουθρωτό δεν το κατέστρεψαν. Περιήλθε υπό την κατοχή των Βυζαντινών και υπό του Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β’ Άγγελο.
Ο Μιχαήλ Άγγελος παρέδωσε την πόλη σε Ιταλούς ηγεμόνες. Το 1386 οι Βενετοί κατέλαβαν την πόλη μαζί με την Κέρκυρα.
Το 1797 κατελήφθη από τους Γάλλους και τέλος από τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το 1822 περιήλθε στους Τούρκους, οπότε απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό το 1913.
Γράφει: Νίκος Υφαντής
ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ